Nεοελληνικός Διαφωτισμός είναι ιδεολογικό, φιλολογικό, γλωσσικό και φιλοσοφικό ρεύμα που αντλεί την καταγωγή του από τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό. Οι ιδέες του Διαφωτισμού διαχύθηκαν στον ελληνικό χώρο όταν διαμορφώθηκαν οι κατάλληλες συνθήκες στις αρχές του 18ου αιώνα, με την ανάθεση της εξουσίας των παραδουνάβιων ηγεμονιών σε Έλληνες ηγεμόνες και αργότερα, το 1774, με τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή.

Οι μορφωμένοι Έλληνες της Δύσης, που μπολιάστηκαν με τις ιδεολογικές αρχές της Γαλλικής Επανάστασης και παρακολουθούσαν από κοντά τις δομικές αλλαγές που γίνονταν στη σκέψη, αντιλήφθηκαν πως μόνο με την πνευματική αναγέννηση των υποδούλων θα μπορέσει να ωριμάσει η ιδέα της Επανάστασης και συμμετείχαν στη διάδοση των ιδεών του Διαφωτισμού. Οι Έλληνες λόγιοι, παρά το γεγονός ότι αντιμετώπισαν την αντίδραση των φορέων της κατεστημένης ιδεολογίας, ανταποκρίθηκαν στο έργο της διαφώτισης των Ελλήνων. Όχι μόνο κατόρθωσαν να αφυπνίσουν το πνεύμα της αρχαιοελληνικής παράδοσης, φέρνοντας στο προσκήνιο τις αρχές και τα ιδεώδη του κλασικού πολιτισμού, αλλά έγιναν και φορείς πρόσληψης της νεωτερικής φιλοσοφίας. Με αυτό τον τρόπο διεκδικήθηκε, μεταγενέστερα κυρίως, η νομιμότητα του αιτήματος αναδημιουργίας του εθνικού κράτους. Ο αγώνας των Ελλήνων για απελευθέρωση θα μπορούσε να γίνει η συνέχεια του αγώνα ενάντια στην «ασιατική βαρβαρότητα».

Στην πορεία του Νεοελληνικού Διαφωτισμού τέθηκαν επίσης ζητήματα και προβλήματα που ταλαιπώρησαν επί μακρόν την ελληνική παιδεία, μεταδόθηκαν νέες γνώσεις και ανακαλύψεις της εποχής, ενώ τυπώθηκαν εκατοντάδες πρωτότυπα βιβλία και μεταφράσεις. Η φιλολογική διαμάχη της εποχής με επίκεντρο το γλωσσικό πρόβλημα αντικατοπτρίζει εν μέρει τις πνευματικές αναζητήσεις και τον δυναμισμό με τον οποίο αντιμετώπισαν οι Έλληνες λόγιοι τα πνευματικά ζητήματα, αλλά και μια πάλη ανάμεσα στα συντηρητικά και τα νεωτερικά ρεύματα της ελληνικής κοινωνίας.

Ανάμεσα στις μεγάλες προσωπικότητες του Νεοελληνικού Διαφωτισμού διακρίνονται οι Κοσμάς ο Αιτωλός, Αδαμάντιος Κοραής, Νεόφυτος Δούκας, Άνθιμος Γαζής, Ρήγας Φεραίος, Ευγένιος Βούλγαρις, Ιώσηπος Μοισιόδαξ, Θεόφιλος Καΐρης, Δημήτρης Καταρτζής–Φωτιάδης, Αθανάσιος Ψαλίδας, Θεόκλητος Φαρμακίδης.