ΟΘΩΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ:
Η ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΜΟΝΑΡΧΙΑ 1843-1863
Τεκμήρια Περιόδου |
Η Απόλυτη Μοναρχία 1831-1843

ο σύνταγμα του 1844 αποδεδείχθηκε συντηρητικό και δεν σταμάτησε τις διενέξεις μεταξύ των μελών των «ξενικών» κομμάτων, διότι καθένα από αυτά τα κόμματα είχε τις δικές του φιλοδοξίες και σχέδια για το αύριο της χώρας. Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν κατοχυρώθηκε καν το δικαίωμα του «συνέρχεσθαι» και «συνεταιρίζεσθαι», συνεπώς τα κόμματα δεν κατοχυρώνονταν συνταγματικά. Υπήρξαν, πάντως, και φιλελεύθερες διατάξεις, που προέβλεπαν την απαγόρευση της δουλείας, την αναγνώριση του ασύλου της κατοικίας, την ελευθερία γνώμης και τύπου, την ισονομία, τη δωρεάν εκπαίδευση και την προστασία της ιδιοκτησίας.
Με το Σύνταγμα του 1844 οι εξουσίες του Όθωνα δεν περιορίστηκαν σημαντικά. Η νομοθετική εξουσία μοιράστηκε μεταξύ του βασιλιά, της Βουλής και της Γερουσίας. Η Βουλή εκλεγόταν από τον λαό, ενώ η επιλογή των μελών της Γερουσίας γινόταν από τον βασιλιά. Τα μέλη της Βουλής κατείχαν διά βίου το αξίωμα τους. Η εκτελεστική εξουσία ανήκε στον βασιλιά και στους υπουργούς του. Οι αποφάσεις του βασιλιά έπρεπε να προσυπογράφονται από τον αρμόδιο υπουργό. Όμως το δικαίωμα διορισμού και παύσης των υπουργών ανήκε αποκλειστικά στον βασιλιά. Η δικαστική εξουσία επίσης απέρρεε από τον βασιλιά, ο οποίος είχε και την αρχηγία του Στρατού.
Οι πρώτες εκλογές (Μάιος-Αύγουστος 1844) σημαδεύτηκαν από επονείδιστα έκτροπα βίας, νοθείας και μισαλλοδοξίας. Οι παρεμβάσεις του Όθωνα στο έργο των κυβερνήσεων της περιόδου 1844-1862 ήταν συνεχείς και δημιουργούσαν εντάσεις.
Πρώτος εκλεγμένος πρωθυπουργός της χώρας, το 1844, ήταν ο γαλλόφιλος Ιωάννης Κωλέττης. 0 Κωλέττης εγκαθίδρυσε ένα αυταρχικό καθεστώς, στο οποίο θεσμοί όπως η Βουλή υπολειτουργούσαν, διότι ο ίδιος απέφευγε να εμφανίζεται σε αυτή. Προς όφελος του βασιλιά, υποβάθμιζε τον κοινοβουλευτισμό για να εξασφαλίσει την υποστήριξη του στις εκλογές. Στις μέρες του Κωλέττη παρατηρήθηκε έξαρση του πελατειακού συστήματος, της διασπάθισης του δημοσίου χρήματος και της ψηφοθηρίας. 0 πολιτικός βίος δεν εξομαλύνθηκε, καθώς ούτε και τα άλλα κόμματα συνέβαλαν προς αυτή την κατεύθυνση.
Στην εξωτερική πολιτική ο Κωλέττης υπήρξε θερμός υποστηρικτής της Μεγάλης Ιδέας, χωρίς όμως να έχει τη δυνατότητα να την επιδιώξει ορθολογικά. Αντίθετα, οι θέσεις του προκαλούσαν θυμό στην Αγγλία, η οποία έσπευσε να υπονομεύσει την εξουσία του. 0 θάνατος του το 1847 οδήγησε τη γαλλόφιλη παράταξη σε σκληρό αγώνα διαδοχής και παρακμή.
Τον Κωλέττη διαδέχθηκε το ίδιο έτος στην πρωθυπουργία και την αρχηγία του γαλλικού κόμματος ο Κίτσος Τζαβέλας, πρώην οπλαρχηγός του 1821. Το θάρρος και ο χρηστός χαρακτήρας του Τζαβέλα δεν αρκούσαν για να λύσουν προβλήματα που κληρονόμησε από το παρελθόν, όπως το επεισόδιο μεταξύ του Όθωνα και του πρεσβευτή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας Μουσούρου μπέη, το οποίο λύθηκε τελικά με ρωσική παρέμβαση. Δεν επαρκούσε ούτε για να αντιμετωπίσει τη ληστεία ή τα συνεχή αντάρτικα κινήματα δυσαρέσκειας που ξεσπούσαν στην επαρχία, όπως και επί των ημερών του Κωλέττη. Μερικά μέτρα ρύθμισης της φορολογίας και διανομής μικρών εκτάσεων γης σε γεωργούς, μαζί με μια προσπάθεια βελτίωσης του συστήματος απονομής δικαιοσύνης, συνιστούν την αναιμική προσπάθεια του Τζαβέλα να επαναφέρει την ισορροπία στην πολιτική ζωή. Σε συνάρτηση και με τα γεγονότα της γαλλικής επανάστασης του 1848, ήταν μοιραίο η κυβέρνηση του Τζαβέλα να παραιτηθεί τον Μάρτιο του 1848.
Ο Γεώργιος Κουντουριώτης ανέλαβε, τον ίδιο μήνα, το αξίωμα του πρωθυπουργού. Πρωτεύοντα θέματα πλέον ήταν η αντιμετώπιση των κινημάτων και της ληστείας. Κινήματα στην Πελοπόννησο ή στη Στερεά Ελλάδα, όπως αυτό του Παπακώστα Τζαμάλα, ήταν συνηθισμένο φαινόμενο αποσταθεροποίησης εκείνη την εποχή. Η επανάσταση του 1848 στη Γαλλία τα ανατροφοδοτούσε με ιδεολογικό οπλισμό. Όσο για τους πληθυσμούς της υπαίθρου, στυλοβάτες της αγροτικής οικονομίας, αυτοί υπέφεραν από την έξαρση της αναρχίας και της ληστείας. Η προσπάθεια μεταστροφής του κλίματος με τον ανασχηματισμό του Ιουνίου του 1848 δεν απέδωσε καρπούς. Η κυβέρνηση παραιτήθηκε τον Οκτώβριο του 1848. Επόμενος πρωθυπουργός ήταν ο Ψαριανός ήρωας του Αγώνα Κωνσταντίνος Κανάρης. Αλλεπάλληλες παραιτήσεις και αντικαταστάσεις υπουργών σημάδεψαν τη θητεία του μέχρι να αντικατασταθεί από τον Αντώνιο Κριεζή, τον Δεκέμβριο του 1849.
Εκείνη την εποχή η εμπλοκή της Ελλάδας στο Ανατολικό Ζήτημα, μέσω του αλυτρωτισμού που εκδήλωνε η Μεγάλη Ιδέα αλλά και τα συμφέροντα των Δυνάμεων, προκάλεσε αρκετές πιέσεις από την πλευρά τους. Συνέβησαν απαράδεκτες αποικιοκρατικές μεθοδεύσεις εις βάρος της χώρας, όπως οι ναυτικοί αποκλεισμοί (1850 και 1854). Συγκεκριμένα, τον Απρίλιο του 1849 όχλος Αθηναίων λεηλάτησε το σπίτι του Άγγλου υπηκόου εβραϊκής καταγωγής Νταβίντε Πατσίφικο. Η υπέρογκη αποζημίωση που αξίωσε ο Πατσίφικο καθώς και άλλες τεχνητά κατασκευασμένες προφάσεις από την αγγλική πλευρά οδήγησαν στα «Παρκερικά», δηλαδή στον ναυτικό αποκλεισμό της χώρας από ισχυρή αγγλική ναυτική μοίρα υπό τον ναύαρχο Πάρκερ, τον Ιανουάριο του 1850. Ο αποκλεισμός ήρθη τον Απρίλιο μετά από παρέμβαση της Ρωσίας και της Γαλλίας, αφού προκάλεσε μεγάλα προβλήματα στην εμπορική κίνηση της χώρας. Ο Κριεζής διατήρησε την εξουσία καταφεύγοντας σε ανασχηματισμούς και στη στήριξη του Όθωνα. Μερικά μέτρα της κυβέρνησης του, κυρίως στους τομείς της εκπαίδευσης και της οικονομίας, είχαν θετικό αντίκτυπο. Αποκαταστάθηκαν επίσης οι σχέσεις Οικουμενικού Πατριαρχείου-Εκκλησίας της Ελλάδος.
Ο Κριμαϊκός πόλεμος (1853-1856) προκάλεσε νέα όξυνση του Ανατολικού Ζητήματος και νέες επεμβάσεις των Δυνάμεων στα εσωτερικά της χώρας. Ο πολεμικός πυρετός κατέλαβε και την Ελλάδα, που συντάχθηκε με τη ρωσική πλευρά. Σύντομα, ελληνικά αντάρτικα σώματα δρούσαν στην Ήπειρο, τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία, χωρίς όμως ουσιαστικά αποτελέσματα. Ο τουρκικός στρατός κατέπνιξε αυτές τις εξεγέρσεις, ενώ η Αγγλία και η Γαλλία κατέλαβαν, ως αντίποινα, τον Πειραιά τον Μάιο του 1854. Ο Όθωνας αναγκάστηκε να ασπαστεί δημοσίως την ουδετερότητα και ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος ανέλαβε την ηγεσία του νέου —φίλα προσκείμενου προς τις δύο δυνάμεις— υπουργείου που σχηματίστηκε τότε. Ο λαός ονόμασε υποτιμητικά αυτό τον φορέα «Υπουργείο Κατοχής». Πείνα και επιδημία χολέρας ήταν τα άμεσα αποτελέσματα του αποκλεισμού που διήρκεσε έως τις αρχές του 1857. Οι κακουχίες που προκάλεσε ο αποκλεισμός έστρεψαν τον λαό εναντίον των «ξενικών» κομμάτων, ενώ, αντίθετα, το βασιλικό ζεύγος κέρδισε τη συμπάθεια.
Οι οικονομικές πιέσεις των Δυνάμεων δεν έπαψαν μέχρι την έξωση του Όθωνα. Παρ' όλες όμως τις δυσκολίες και τα δυσεπίλυτα κοινωνικά προβλήματα (αποκατάσταση προσφύγων και αγωνιστών), μετά τη δεκαετία του '50 σημειώθηκε κάποια οικονομική πρόοδος, ειδικά στην εμπορική ναυτιλία, ενώ η αστική τάξη ισχυροποιήθηκε. Οι μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ στην Οθωμανική Αυτοκρατορία λειτούργησαν θετικά, ειδικά για τους ομογενείς. Η διάδοση της παιδείας όμως λειτούργησε αρνητικά για το οθωνικό καθεστώς. Το 1860 κυριαρχεί σταδιακά μια νέα γενιά πολιτικών, η οποία αναδείχθηκε μέσα από την εκσυγχρονιστική δράση των αντιπολιτευτικών ομίλων και βρήκε τον ηγέτη της στο πρόσωπο του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου. Η προσπάθεια του Όθωνα να κατευνάσει τα πνεύματα δεν απέδωσε αυτή τη φορά. Το αντιδυναστικό ρεύμα που αναπτύσσεται ιδιαίτερα από το 1859 καταλήγει σε εξεγέρσεις που σημειώνονται σε βάρος του, από τον Φεβρουάριο του 1862. Τελικά, στις 11/23 Οκτωβρίου 1862 ο Όθωνας εκθρονίζεται.